wyślij newsaZamieranie jesionu wyniosłego w Nadleśnictwie Jamy
Publikacje » Zamieranie jesionu wyniosłego w Nadleśnictwie Jamy
Jesion wyniosły (Fraxinux excelsior L.) należy do jednych z najpiękniejszych i najciekawszych polskich drzew. Swoim zasięgiem obejmuje prawie cały kraj. Brak go tylko w górach, na obszarach położonych powyżej 700 m n.p.m. Coraz częściej jest widywany przy drogach i w parkach, natomiast coraz rzadziej w naszych drzewostanach, gdzie zwykle stanowi niezbyt liczną domieszkę. Należy do rodziny Oleaceae(oliwkowate), rodzaju Fraxinus L., do którego należy 65-70 gatunków występujących przede wszystkim na półkuli północnej.
Rosnąc w optymalnych dla siebie warunkach jesion wyniosły dorasta do wysokości 35 metrów i 1m pierśnicy. Tworzy szeroką, kulistą lub kopulastą koronę. Pień drzew rosnących w zwarciu jest wysoki i bezsęczny, pokryty początkowo zielonkawoszarą i gładką korą, później ciemnoszarą i spękaną. Na wolnej przestrzeni pień jest niski i ma skłonność do widlastego rozgałęziania się. Młode pędy są nagie i szarozielone. Pąki czarne, pokryte dwiema łuskami z wyjątkiem szczytowego, który jest zwykle większy od pozostałych i pokryty jest czterema łuskami. Liście nieparzystopierzastozłożone, składają się z 7-11 listków, które jesienią nie przebarwiają się, lecz zielone opadają z drzewa. Kwiaty poligamiczne albo monogamiczne, bez okwiatu, drobne, wyrastają na pąkach bocznych zeszłorocznych pędów. Kwitnie w kwietniu-maju, przed rozwojem liści. Owocem jest płaski orzeszek, który dojrzewa we wrześniu-październiku i utrzymuje się na drzewie do wiosny. Drzewa owocują w różnym wieku: odroślowe w wieku około 20 lat, rosnące na wolnej przestrzeni około 25 lat, a w drzewostanie około 40 roku życia.
W 1997 roku po raz pierwszy na terenie Nadleśnictwa Jamy zaobserwowano zmiany chorobowe na pędach nadziemnych jesionu wyniosłego. Początkowo sądzono, że są one wynikiem oddziaływania niskich temperatur, a w szczególności wystąpienia zmrozowisk. Zwrócono uwagę na to zjawisko, ponieważ ma ono szczególne znaczenie dla Nadleśnictwa Jamy. W operacie na lata 1997-2006 przeznaczono do przebudowy 57ha plantacji topolowych na Lł i 42ha drzewostanów na siedlisku OlJ. Do tego należy doliczyć drzewostany, w których jesion wchodzi do GTD. W Obrębie Chełmno OlJ stanowi 131,98ha, co stanowi 2,9% powierzchni całego obrębu, Lł 142,78ha - odpowiednio 3,2%; w Obrębie Jamy OlJ zajmuje 174,40ha, czyli 1,8%, Lł 95,07ha - 1,8%. W Obrębie nie występuje siedlisko Lł a OlJ stanowi 1,9% zajmując powierzchnię 109,97ha. A przecież nie są to jedyne siedliska, na których jesion występuje. Gatunek ten jest jednym z panujących na Lw oraz Ol. Nie można więc się dziwić, że problem zamierania jesionu stał się szczególnie bliski pracownikom tego nadleśnictwa, a chęć jego wyjaśnienia jednym z najważniejszych celów z zakresu ochrony lasu. Postanowiono dokładniej przyjrzeć się zaistniałemu zjawisku i objąć je inwentaryzacją. Należy zaznaczyć, że podobne objawy zaobserwowano na szkółce leśnej. W wyniku ekspertyzy w ZOL stwierdzono występowanie grzybów zgorzelowych Fusarium sp. oraz Cylindrocarpon destructans.
Wiosną 1998 roku po raz pierwszy dokonano inwentaryzacji jesionu z widocznymi objawami chorobowymi. Zwrócono szczególną uwagę na występujące na drzewach przebarwienia przypominające uszkodzenia mrozowe. Zauważono, że występują one głównie w części wierzchołkowej pędu głównego i obejmują cały jego obwód. Na 44,46ha z 96,88ha (powierzchnia zajmowana wyłącznie przez jesion) stwierdzono uszkodzenia wielkości 21-40%, z czego prawie połowa przypadła na młodniki. W czerwcu 1998 roku odbyła się lustracja terenowa, w której, oprócz pracowników Nadleśnictwa Jamy, uczestniczyli także przedstawiciele RDLP w Toruniu oraz ZOL w Gdańsku. Na Szkółce w Lisnowie zauważono pojedyncze, występujące w rozproszeniu, zamarłe egzemplarze sadzonek. System korzeni bocznych był dobrze rozgałęziony, główny - niekomletny. Na jednej martwej sadzonce stwierdzono biały nalot, wskazujący na obecność grzyba Cylindrocarpon sp. Znacznie gorzej było w młodniku jesionowym, gdzie okazało się, że górne odcinki pędów znacznej ilości drzew są martwe, tworząc sterczące bicze. Na strzałkach widoczne były fragmenty z przebarwioną korą i spłaszczoną strefą oraz tworzące spękania i fałdy tkanki kallusowej. U drzew w średnim i starszym wieku nastąpiło przerzedzenie i zamieranie pędów. Co ciekawe, po raz pierwszy zwrócono uwagę, że sąsiednie osobniki różnią się pod względem objawów chorobowych - obok chorych występują także zdrowe, dobrze ulistnione. Jesienią wysłano kolejne próbki do analizy. Na zamarłych pędach sadzonek otrzymano owocowanie grzyba Phomopsis scobina, który jest patogenem słabości, atakującym żywiciela w przypadku jego osłabienia przez inne czynniki. Stwierdzono także, że ani w Polsce, ani na świecie nie zaobserwowano do tej pory zamierania pędów jesionu powodowane przez grzyby z tej grupy. Ze względu na to, że nie ma skutecznej metody zwalczania zamierania pędów przez grzyby z rodzaju Phomopsis zalecono usuwanie i palenie chorych sadzoenk. Jako alternatywę do takiego działania podano jedynie możliwość ścinania porażonych sadzonek pozostawiając system korzeniowy. Przy czym materiał porażony należało bezwzględnie spalić. Na liściach i ogonkach liściowych stwierdzono owocowanie Discula umbrinella, który powoduje plamy i ostateczne zamieranie ogonków i blaszek liściowych. Natomiast podczas jesiennej inwentaryzacji jesionów z objawami chorobowymi stwierdzono większą powierzchnię zajmowaną przez porażone drzewka (108,21ha).
Lustracja terenowa odbyła się także rok później. Nowością w stosunku do poprzednich lat było stwierdzenie występowania opuszczonych żerowisk przez jesionowca pstrego (Leperisimus fraxini Pnz.) oraz obecność grzyba Nectria sp. i grzybów saprofitycznych Cytospora sp. i Phomopsis sp. Inwentaryzacja wykazała, żezjawisko zamierania jesionu nie tylko utrzymuje się, lecz postępuje. W tym samym roku nawiązano kontakt z Instytutem Dendrologii PAN w Kórniku. Okazało się, że problem zamierania jesionu nie dotyczy wyłącznie Nadleśnictwa Jamy. Zmiany chorobowe na pędach nadziemnych oraz w systemie korzeniowym zaobserwowano między innymi na terenach należących do nadleśnictw: Dobrocin, Strzałowo, Szczytno (RDLP Olsztyn), Głęboki Bród, Hajnówka, Białowieża (RDLP Białystok), Kartuzy, Kwidzyn (RDLP Gdańsk), Mircze (RDLP Lublin), radziwiłłów (RDLP Łódź), Durowo, Jastrowie, Jarocin (RDLP Piła), Rokita (RDLP Szczecin), Chojnów (RDLP Warszawa), Szczecinek (RDLP Szczecinek). Na terenie wyżej wymienionych nadleśnictw od 1999 roku prowadzone są badania nad określeniem przyczyn zamierania jesionu w Polsce. Od 2000 roku objęto nimi także Nadleśnictwo Jamy, gdzie wyznaczono dziesięć powierzchni obserwacyjnych.
Aby przybliżyć leśnikom problem zamierania jesionu w dniach 6-8 listopada na terenie Nadleśnictwa Augustów zorganizowano seminarium na ten temat. Przedstawiono wówczas ważniejsze choroby bakteryjne i grzybowe jesionu, raka gruzełkowego, zgnilizn korzeni (opieńkowa i powodowana przez Heterobasidion annosum) oraz omówiono owady rozwijające się na tym gatunku. Podkreślono, że na zamieranie jesionu mogą mieć znaczny wpływ czynniki abiotyczne, gdyż gatunek ten jest bardzo wrażliwy na ich wahania. Oprócz zajęć kameralnych odbyły się również zajęcia terenowe, podczas których omawiano szczegółowe zagadnienia związane z seminarium.
Uwagi i wnioski:
- Skład drzewostanów Nadlesnictwa Jamy jest dużo bardziej urozmaicony aniżeli przeciętny skład w RDLP Toruń. Wynika to z układu siedlisk, żyźniejszych aniżeli przeciętne w RDLP.
- Trudno mówić o chorobie jesionu. Wskazane jest używanie określenia zjawisko zamierania jesionu, ponieważ nie można jednoznacznie określić przyczyny takiego stanu rzeczy. Jest to raczej wynik oddziaływania zespołu czynników.
- Objawy chorobowe są bardziej widoczne jesienią niż wiosną.
- Zjawisko zamierania jesionu nadal trwa, nawet postępuje.
- Nalezy ustalić rolę owadów w procesie chorobowym.
- Badania i obserwacje naukowe prowadzić należy w celu ustalenia przyczyn zamierania jesionu oraz innych gatunków drzew leśnych. Po roku badań nie można wyciągnąć szczegółowych wniosków.
- Występowanie obok siebie osobników chorych i zdrowych może być spowodowane dużym rozwarstwieniem fenologicznym populacji jesionu, które objawia się różną porą rozwoju i zrzucania liści.
- Należy zwrócić uwagę na przebieg warunków meteorologicznych w obszarach, gdzie nastąpiło zjawisko zamierania jesionu.
- Podobne objawy chorobowe zauważono na dębie, jednak aktualnie trudno jest określić czy jest to związane z zamieraniem jesionu.
Literatura:
- Bugała Władysław - Drzewa i krzewy dla terenów zieleni, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1991,
- Ekspertyzy fitopatologiczne oraz notatki służbowe znajdujące się w Nadleśnictwie Jamy, Materiał z seminarium nt. "Przyczyny zamierania jesionu wyniosłego w Poslce, Augustów - Białobrzegi 2000",
- Plan urządzania gospodarstwa leśnego dla Nadleśnictwa Jamy za okres gospodarczy od 01.01.1997 do 31.12.2006. Opis ogólny, tom 1,
- Praca zbiorowa - Jesion wyniosły, Fraxinus excelsior L., Wydawnictwo Sorus, Poznań - Kórnik 1995,
- Szwałkiewicz Janusz - Zamieranie drzew i drzewostanów jesionowych - przyczyny, skutki, prognoza, Postępy techniki w leśnictwie 69,
- Tomanek Jakub - Botanika leśna, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1994.
autor: mgr inż. Janusz Matyjasik
Opublikowano dnia: 2005-10-05 09:58:55 przez: Janusz Matyjasik
Reklama
Partnerzy
Polecamy
