wyślij newsaProblemy zalesień porolnych w specyficznych warunkach siedliskowych - grunty porolne
Publikacje » Problemy zalesień porolnych w specyficznych warunkach siedliskowych - grunty porolne
Podstawowym celem zalesień jest inicjowanie produkcji
leśnej na gruntach niezalesionych. Przejmowanie przez Lasy Państwowe
gruntów porolnych do zalesień tworzy szansę na odpowiednie ich
zagospodarowanie uwzględniające dotychczasowy stopień wypełnienia
funkcji i celów przewidzianych dla poszczególnych obszarów
terytorialnych i kompleksów leśnych.
Program zwiększenia lesistości Polski przewiduje osiągnięcie do 2002 roku poziomy 30%. Spowoduje to powstanie równowiekowych (w I-szej klasie wieku) upraw i młodników na dużych obszarach. Wystąpi powiększenie istniejących kompleksów lesnych wynikające z przeważnie gorszej jakości gleb przylegających do lasów i w pierwszej kolejności przekazywania do zalesień.
W okresie powojennym zalesiano najczęściej gleby nieuprawiane i nieprzydatne rolniczo. Przyjmowane obecnie mają na ogół wyższe możliwości produkcyjne.
Na etapie planowania zalesień należy przewidzieć konieczność kompleksowej realizacji funkcji i celów ustalonych dla rozpatrywanego obszaru (np. w ramach planu przestrzennego zagospodarowania gminy) z uwzględnieniem stopnia zaległości.
Konieczne jest ustalenie ilości i rodzajów gruntów nie podlegających zalesieniu. Należeć do nich powinny bagna, łąki śródleśne, fragmenty terenu o wysokich walorach przyrodniczych, itp. Podczas zalesiania gruntów prolnych w latach powojennych powstały równowiekowe monolity iglaste - głównie sosnowe, stwarzające bardzo dobre warunki osłonowe dla zwierzyny. Zalesienia tego okresu spełniły głównie funkcję produkcyjną. to istotne zawężenie zalesień do monolitycznych, iglastych upraw skutkuje znacznymi szkodami w młodnikach i drągowinach od czynników biotycznych i abiotycznych. Niepowodzenia tamtego okresu w zalesieniach gatunkami liściastymi wynikały z ograniczonego niewielkiego ich udziału w uprawach, a wywołane były przeważnie żerem zwierzyny płowej głównie z braku skutecznego zabezpieczenia sadzonek.
Traktując dziko żyjące zwierzęta łowne jako trwały komponent biocenoz leśnych należy zapewnić im warunki do właściwego rozwoju populacji na poziomie ilościowym nie zagrażającym trwałości lasu. W tym celu ustalenia wymaga ilość i wielkość powierzchni przeznaczonej do zagospodarowania łowieckiego, która zrekompensuje zmniejszający się areał pól uprawianych i uczyni szkody na powierzchniach leśnych gospodarczo znośnymi.
Podniesienie poziomu oporu biologicznego drzewostanów powstających na gruntach porolnych z uwzględnieniem minimalizacji kosztów liczonych w długim okresie czasu można osiągnąć między innymi poprzez budowanie drzewostanów wlielowarstwowych i wielogatunkowych na etapie zakładania uprawy.
Najtańszym sposobem uzyskania dolnego piętra i podszytu jest wprowadzanie właściwie dobranych gatunków przeznaczonych na te cele w fazie zakładania uprawy, przy zastosowaniu zmieszania jednostkowego, oczywiście w warunkach wyrównanych możliwości produkcyjnych siedliskach.
Przykładem mogą być schematy mieszania gatunków podstawowych i towarzyszących w plantacjacyjnych uprawach drzew leśnych wg dr inż. A. Załęskiego.
Rygorystyczne egzekwowanie realizacji "Zasad Hodowli Lasu" w sposób istotny ogranicza możliwości, inwencję i doświadczenie terenowych leśników. W niewielkim stopniu wykorzystuje się lokalne specyficzne możliwości w zakresie odnowień naturalnych. Szczególnie w hodowli lasu, wytyczne i zasady powinny mieć charakter ramowy (informacyjny), a nie zespołu norm technicznych do bezwzględnego stosowania.
Ogólne aspekty zalesiania gruntów porolnych
Potencjał produkcyjny siedlisk na gruntach porolnych, zwłaszcza wyjałowionych i zachwaszczonych, jest trudny do rozpoznania w fazie ugoru. Jest to wynikiem długotrwałej gospodarki rolnej, której skutkiem między innymi jest wyrównanie możliwości produkcyjnych wierzchniej warstwy gleby dla potrzeb tej produkcji. Rzeczywisty potencjał tych siedlisk ujawni się dopiero po około 20-tu latach od zaniechania uprawy rolnej. (wg A. Szujeckiego).
Przy kształtowaniu od podstaw ekosystemu leśnego w toku zalesiania gruntów porolnych powinny być uwzględnianie zbiorowiska przejściowe modyfikujące warunki siedliskowe, a w perspektywie przyśpieszające procesy przekształcenia ekosystemu nieleśnego na leśny.
W tej sytuacji istotne znaczenie posiada skład gatunkowy upraw i poziom wydatków związanych z wprowadzeniem roślinności drzewiastej na grynty porolne w pierwszym pokoleniu. Najtańszym sposobem ze względu na brak kosztów bezpośrednich jest sukcesja naturalna, jednak przy uwzględnieniu między innymi czynnika czasu nie konieczne najkorzystniejszym.
Program zwiększenia lesistości Polski między innymi ze względu na wysokie koszty uprodu4ktywnienia gruntów porolnych przewiduje ca 40% powierzchni przeznaczonej do zalesień metodą sukcesji naturalnej.
Biorąc pod uwagę skrócenie okresu odłogowania, wykorzystanie produkcyjności gruntów porolnych i związane z tym koszty, wskazane jest połączenie pożądanych odnowień naturalnych gatunków pionierskich, uzyskane w krótkim okresie czasu (3-10 lat) z uzupełnieniem sztucznym gatunkami dostosowanymi w stopniu ogólnym do typu siedliskowego lasu i zacienienia.
W przypadku istniejących możliwości uzyskania pożądanego samosiewu (enklawa śródleśna, sąsiedztwo owocujących drzewostanów), a przy jego braku lub niewystarczającej ilości należy podjąć działania ułatwiające boczny obsiew. W warunkach naturalnych najlepszy samosiew pojawia się w miejscach buchtowania dzików.
Chcąc uzyskać samosiew boczny na zadarnionych gruntach porolnych konieczne jest przygotowanie do obsiewu powierzchni przylegającej do ściany owocującego drzewostanu na odległość (ca 100mb) około 2-3 wysokości drzew. Zadanie to polega na przemieszaniu wierzchniej warstwy gleby ułatwiające w ten sposób dostęp nasionom do gleby mineralnej. Najlepiej do tego celu nadają się różnego rodzaju brony talerzowe. Istotny jest termin przygotowania gleby uzależniony od terminu osypywania się nasion. zatem talerzowanie należy wykonać przed tym terminem.
Wielkość działki zagospodarowanej wg przyjętego jednolitego wzorca powinna wynosić około 4ha, tj. odpowiadać ustalonej w Zarządzeniu nr 11 GDLP powierzchni zrębu zupełnego. Dla większych terenów (wydzieleń) przeznaczonych do zalesień, a wyrównanych pod względem typu siedliskowego lasu należy stosować logiczną zmienność zarówno co do sposobów odnowienia jak i w zakresie form zmieszania, składów gatunkowych, wieku i innych. Podczas zalesień należy dążyć do budowania drzewostanów wielopiętrowych i wielogatunkowych już w fazie zakładania uprawy. Duże poparcie należy się dla upraw, które w zakresie składu gatunowego jak i form zmieszania dają drzewostanom z nich powstałym największe prawdopodobieństwo osiągnięcia wieku rębności w pierwszym pokoleniu.
Logiczny dobór składu gatunkowego i formy zmieszania w uprawie leśnej oznacza taki wybór, który w sposób najbardziej pełny i harmonijny, począwszy od założenia uprawy poprzez następne fazy rozwojowe: młodnik, drągowinę, drzewostan dojrzały i w dającej się przewidzieć perspektywie czasowej realizować będzie w danych warunkach najszerszy zespół funkcji i celów.
Stosowanie powyższej zasady w konkretnych warunkach wymaga od gospodarza terenu (nadleśniczego, leśniczego) dużej umiejętności dostrzegania istotnych czynników stymulujących i ograniczających, a także właściwej oceny ich wpływu na rozwój i wzrost poszczególnych gatunków w uprawie i w następnych stadiach rozwojowych.
W pierszej kolejności należy ustalić rolę gatunków w przyszłym drzewostanie. Zasady Hodowli Lasu z 1988 roku wyróżniają gatunki główne. domieszkowe i pomocnicze. Podział ten wymaga uściślenia co do roli jaką gatunek spełniać będzie w przyszłym drzewostanie i stopnia realizacji wybranej dla niego funkcji. Czy będzie to gatunek główny, współpanujący, przeznaczony do prowadzenia w II-gim piętrze, podszyt, żer pędowy dla zwierzyny płowej, osłonę miejsc gniazdowania ptaków itp., czy spełniać będzie jedną funkcję główną i kilka towarzyszących, bądź jedną w ograniczonym zakresie.
Nie na wszystkich gruntach porolnych w pierwszym pokoleniu gatunkiem głównym musi być gatunek lasotwórczy (produkcyjny).
Do podstawowych czynników wymagających oceny i wartościowania przed ostatecznym wyborem gatunków, ich formy zmieszania i udziału ilościowego w uprawie między innymi należą:
Najtańszym sposobem na osiągnięcie ww celów jest wprowadzenie sadzonek do uprawy (z przeznaczeniem na dolne piętro, podszyt i domieszki) w regularnej, schematycznej więźbie z uwzględnieniem typów siedliskowych lasu. Również istotna jest ilość wysadzanych sadzonek na jednostkę powierzchni, która powinna dpowiadać normom ustalonym dla odnowień. Pozwoliłoby to na elastyczność i większe możliwości wyboru w trakcie zabiegów pielęgnacyjno-selekcyjnych, także szkody od zwierzyny płowej rozkładałyby się na zwiększoną ilość sadzonek.
Ponadto należy zwracać uwagę na precyzyjne dostosowanie do konkretnych warunków wielkości sadzonek z zachowaniem właściwej proporcji części nadziemnej do systemu korzeniowego.
W gorszych warunkach wilgotnościowych i słabszych możliwościach produkcyjnych siedliskach stosunek części nadziemnej do podziemnej powinien być zbliżony do jedności lub z przewagą systemu korzeniowego.
Przy zalesianiu jednorodnych powierzchni o wyrównanych warunkach siedliskowych wskazane jest stosowanie zmieszania jednostkowego logicznie dobranych gatunków wzajemnie się uzupełniających i korzystnie oddziaływujących oraz ustalenie ich właściwego udziału ilościowego (proporcja, więźba) w uprawie głównie wg następujących schematów:
Powyższe schematy mają zastosowanie także w zmieszaniu kępowym, gdyż istnieje możliwość logicznego doboru gatunków wzajemnie się uzupełniających. Kępa nie musi mieć charakteru jednopiętrowego i jednogatunkowego, a pożądany byłby wielowarstwowy i wielogatunkowy, który łatwiej i taniej można osiągnąć stosując właściwe zmieszanie na etapie zalesiania lub odnowienia.
Udział ilościowy poszczególnych gatunków powinien między innymi uwzględniać sumę czynników niekorzystnych, których oddziaływanie można częściowo rekompensować zwiększoną proporcjonalnie ilością.
Powyższe spostrzeżenie nie dotyczy czynników ograniczających przeżycie (np. zatrucie chemiczne), na które leśnik nie ma wpływu.
Równomierne rozmieszczenie logicznie dobranych 2-3 gatunków na zalesianej powierzchni wpłynie na zmniejszenie i rozproszenie ryzyka związanego z mylnym rozpoznaniem potencjału produkcyjnego siedlisk. Należy przewidywać, że w przypadku istotnego zróżnicowania niższych warstw gleby w ramach jednego wydzielenia gatunki o wyższym stopniu zgodności z siedliskiem zdominują pozostałe dając równomierne pokrycie i wypełnienie, a tym samym zdecydują o powodzeniu zalesienia.
Zmieszanie jednostkowe w uprawie nie można utożsamiać i poprzez analogię przenosić na następne stadia rozwojowe, tj. młodnik, drągowinę i drzewostan dojrzały. Postępowanie schematyczne kończy się w chwili założenia uprawy. Następne zabiegi hodowlane mają charakter sanitarno-selekcyjny i powinny zmierzać do tworzenia młodników i drzewostanów wielowarstwowych i wielogatunkowych z uwzględnieniem możliwości produkcyjnych siedliska. Niemały wpływ na skład gatunkowy i formę zmieszania upraw mieć będą poprawki i uzupełnienia.
Kształtowanie młodników i drzewostanów odbywa się w trakcie cięć pielęgnacyjnych wówczas regulacja składu gatunkowego jest jednym z najważniejszych zadań.
Zabiegi te należy wykonywać na korzyść gatunków, które są w konkretnych warunkach siedliskowych najbardziej preferowane i wykazują najlepsze cechy wzrostowe.
Istotny będzie wybór włąściwej koncepcji pozwalające na osiągnięcie w perspektywie założonego celu (np. typu gospodarczego drzewostanu). W następujących po uprawie fazach wzrostowych głównie w młodnikach i drągowinach decydujące znaczenie mają zabiegi hodowlane i ich intensywność. W ten sposób stopniowo jest kształtowany skład gatunkowy, forma zmieszania i struktura przyszłego dojrzałego drzewostanu.
Wyrazem wykorzystania możliwości produkcyjnych siedliska między innymi jest dostosowanie składu gatunkowego, jakość i zdrowotność rosnących drzew. Porównanie powyższych elementów przed i po zabiegu hodowlanym pozwolą na ocenę trafności wybranej koncepcji.
Zalesianie w specyficznych warunkach terenowych,
a/ zalesienia wielkopowierzchniowe
Wśród gruntów przeznaczonych do zalesień występują pojedynczo lub w zgrupowaniach ewidencyjne działki geodezyjne o znacznych sumarycznych powierzchniach przekraczających wielkość jednego (25-30ha) lub kilku oddziałów leśnych. W takich warunkach przed przystąpieniem do jakichkolwiek prac konieczne jest ustalenie terenów nie podlegających zalesieniu, np. przeznaczonychna cele turystyki, użytki ekologiczne, łowiectwo. Następne podstawowe czynności obejmują wytyczenie linii podziału przestrzennego, dróg wewnętrznych, regulację stosunków wodnych, ustalenie typów siedliskowych lasu (na podstawie badań glebowo-siedliskowych), itp. Po wykonaniu powyższych prac można przystąpić do planowania właściwych czynności zalesieniowych, tj. ustalenia sposobu przygotowania gleby, składów gatunkowych upraw, form zmieszania, itp. W przypadku, gdy tereny podlegające zalesieniu są zróżnicowane między innymi pod względem zasobności siedlisk, konfiguracji terenu, poziomu wód gruntowych, itp., to ustalenie składów gatunkowych upraw nie jest trudne, a powinno odpowiadać optymalnym możiwością produkcyjnym siedliska, także kępowa forma zmieszania w takich warunkach jest najwłasciwsza. Problem pojawia się w sytuacjach, gdy powierzchnia jest jednorodna lub o niewielkiej nieistotnej zmienności. Wówczas na etapie planowania wielkopowierzchniowych zalesień konieczne jest ustalenie wielkości (wydzielenia) działki, która może zostać zagospodarowana w sposób jednorodny co do składu gatunkowego i formy zmieszania. Biorąc pod uwagę zarządzenie nr 11 DGLP oraz jego następne zmiany), określające górną granicę zrębu zupełnego na około 4ha (maksymalna szerokość działki zrębowej 60m) można przyjąć, że jest równoznaczne z ograniczeniem ilości gatunków i form zmieszania. Z powyższego wynika, że zalesiania w ramach wielokopowierzchniowych, wyrównanych typów siedliskowych lasu powinny obejmować działki o powierzchni około 4ha z możliwością zwiększenia przy dużym udziale gatunków liściastych. Odstąpienie od limitu powierzchni, a przejście na całą wielkość wydzielenia jest w takich warunkach uzasadnione. Logiczny dobór gatunków, form zmieszania i uzyskanie samosiewów (gatunków dopuszczalnych) w uprawie pozwalają na zastosowanie dużej ilości kombinacji na zalesianych wielkopowierzchniowych gruntach porolnych o wyrównanych możliwościach produkcyjnych siedliska.
b/ zalesienia małopowierzchniowe
Odmiennego podejścia wymagają wyizolowane niewielkie geodezyjne działki porolne przeznaczone do zalesień o łącznej powierzchni wydzielenia nie przekraczającej wielkości zrębu określonej w zarządzeniu nr 11 DGLP, tj. około 4ha. Istotne ilości małych działek położonych w obrębie dużych kompleksów leśnych i w warunkach wysokiej lesistości powinny zostać wyłączone z zalesień, a obligatoryjnie przeznaczone na zaspokojenie funkcji towarzyszących gospodarce leśnej, np. turystyka, użytki ekologiczne, łowiectwo itp.
W ramach prac planistycznych konieczne jest ustalenie położenia działki względem kompleksów leśnych (enklawa, półenklawa, wyizolowany kompleks śródpolny itp.) Przed przystąpieniem do zalesień sztucznych na gruntach porolnych położonych wewnątrz kompleksów leśnych lub bezpośrednio do nich przylegających wskazane jest na 2-3 lata przed przewidywanym terminem pełnego uproduktywnienia podjąć starania o uzyskanie samosiewu bocznego gatunków pożądanych i dopuszczalnych (głównie gatunków pionierskich). Po tym okresie powierzchnię nieodnowioną samosiewem zalesiamy gatunkami dostosowanymi w stopniu ogólnym do możliwości produkcyjnych siedliska i zacienienia.
Zagospodarowanie łowieckie na gruntach porolnych
Realizacja programu zwiększenia lesistości Polski spowoduje powstanie dużych obszarów równowiekowych upraw i młodników. Ze względu na tworzenie dobrych warunków osłonowych stanowić będą one miejsca koncentracji dziko żyjących zwierząt łownych. Powiększenie istniejących kompleksów leśnych spowoduje istotną zmianę charakteru wielu łowisk z polno-lesnych na leśno-polne i leśne. Wywoła to stopniową zmianę zasięgu występowania niektórych populacji zwierząt dziko żyjących. W przypadku zwierząt łownych nastąpi rozszerzenie zasięgu wystepowania gatunków typowych dla dużych obszarów leśnych, głównie dla jelenia. Perspektywicznie konieczne jest określenie minimalnej ilości gruntów nadleśnictwa niezbędnych do zagospodarowania łowieckiego. Należy przyjąć zasadę: wyższa lesistość obwodu łowieckiego wyższy procent powierzchni dla gospodarki łowieckiej, np.:
Podaż gruntów do zalesień trwać będzie kilkadziesiąt lat. Stworzenie "Zasad gospodarki łowieckiej w Lasach Państwowych" pozwoliłoby (nie uszczuplając powierzchni leśnych i zalesionych) na profesjonalne zagospodarowanie przyjmowanych gruntów także dla potrzeb łowiectwa. Powierzchnie przeznaczone do zagospodarowania łowieckiego powinny zminimalizować i zrównoważyć potencjalne zagrożenie od szkód łowieckich do poziomu gospodarczo znośnego.
Łowieckie zagospodarowanie gruntów porolnych przeznaczonych do zalesień obejmuje głównie:
Na obszarach pozbawionych trwałych zbiorników i cieków wodnych konieczne jest zachowanie lokalnie istniejących bagien i wodopojów, a tam gdzie to możliwe ich odtworzenie.
Istotnym elementem zagospodarowania łowieckiego jest odpowiednia ilość łąk o wysokiej kulturze rolnej położonych wewnątrz kompleksów leśnych. Mając to na uwadze nie należy likwidować tego typu enklaw śródleśnych, a w przypadkach, gdzie w skutet sukcesji naturalnej doszło do częściowego zalesienia, przeprowadzić rekultywację połączoną z konserwacją cieków wodnych.
Wnioski
a/ Budowę drzewostanów wielowarstwowych i wielogatunkowych ze względów ekonomicznych i ekologicznych rozpocząć należy w fazie zakładania uprawy leśnej, stosując zmieszanie jednostkowe (schematyczne) właściwie dobranych gatunków.
b/ Ilość sadzonek przewidzianych do zalesień powinna odpowiadać normom ustalonym dla odnowień tzn. zwiększona w stosunku do obowiązujących w Lasach Państwowych.
c/ Realizując program zalesień na gruntach porolnych położonych wewnątrz kompleksów leśnych lub bezpośrednio do nich przyległych inicjować należy odnowienie naturalne pożądanych gatunków pionierskich samosiewem bocznym.
d/ Celem pogodzenia gospodarki leśnej i łowieckiej konieczne jest opracowanie zasad zagospodarowania łowieckiego w Lasach Panstwowych.
Autor: mgr inż. Jan Zięba (Nadleśnictwo Tychowo, RDLP Szczecinek)
Program zwiększenia lesistości Polski przewiduje osiągnięcie do 2002 roku poziomy 30%. Spowoduje to powstanie równowiekowych (w I-szej klasie wieku) upraw i młodników na dużych obszarach. Wystąpi powiększenie istniejących kompleksów lesnych wynikające z przeważnie gorszej jakości gleb przylegających do lasów i w pierwszej kolejności przekazywania do zalesień.
W okresie powojennym zalesiano najczęściej gleby nieuprawiane i nieprzydatne rolniczo. Przyjmowane obecnie mają na ogół wyższe możliwości produkcyjne.
Na etapie planowania zalesień należy przewidzieć konieczność kompleksowej realizacji funkcji i celów ustalonych dla rozpatrywanego obszaru (np. w ramach planu przestrzennego zagospodarowania gminy) z uwzględnieniem stopnia zaległości.
Konieczne jest ustalenie ilości i rodzajów gruntów nie podlegających zalesieniu. Należeć do nich powinny bagna, łąki śródleśne, fragmenty terenu o wysokich walorach przyrodniczych, itp. Podczas zalesiania gruntów prolnych w latach powojennych powstały równowiekowe monolity iglaste - głównie sosnowe, stwarzające bardzo dobre warunki osłonowe dla zwierzyny. Zalesienia tego okresu spełniły głównie funkcję produkcyjną. to istotne zawężenie zalesień do monolitycznych, iglastych upraw skutkuje znacznymi szkodami w młodnikach i drągowinach od czynników biotycznych i abiotycznych. Niepowodzenia tamtego okresu w zalesieniach gatunkami liściastymi wynikały z ograniczonego niewielkiego ich udziału w uprawach, a wywołane były przeważnie żerem zwierzyny płowej głównie z braku skutecznego zabezpieczenia sadzonek.
Traktując dziko żyjące zwierzęta łowne jako trwały komponent biocenoz leśnych należy zapewnić im warunki do właściwego rozwoju populacji na poziomie ilościowym nie zagrażającym trwałości lasu. W tym celu ustalenia wymaga ilość i wielkość powierzchni przeznaczonej do zagospodarowania łowieckiego, która zrekompensuje zmniejszający się areał pól uprawianych i uczyni szkody na powierzchniach leśnych gospodarczo znośnymi.
Podniesienie poziomu oporu biologicznego drzewostanów powstających na gruntach porolnych z uwzględnieniem minimalizacji kosztów liczonych w długim okresie czasu można osiągnąć między innymi poprzez budowanie drzewostanów wlielowarstwowych i wielogatunkowych na etapie zakładania uprawy.
Najtańszym sposobem uzyskania dolnego piętra i podszytu jest wprowadzanie właściwie dobranych gatunków przeznaczonych na te cele w fazie zakładania uprawy, przy zastosowaniu zmieszania jednostkowego, oczywiście w warunkach wyrównanych możliwości produkcyjnych siedliskach.
Przykładem mogą być schematy mieszania gatunków podstawowych i towarzyszących w plantacjacyjnych uprawach drzew leśnych wg dr inż. A. Załęskiego.
Rygorystyczne egzekwowanie realizacji "Zasad Hodowli Lasu" w sposób istotny ogranicza możliwości, inwencję i doświadczenie terenowych leśników. W niewielkim stopniu wykorzystuje się lokalne specyficzne możliwości w zakresie odnowień naturalnych. Szczególnie w hodowli lasu, wytyczne i zasady powinny mieć charakter ramowy (informacyjny), a nie zespołu norm technicznych do bezwzględnego stosowania.
Ogólne aspekty zalesiania gruntów porolnych
Potencjał produkcyjny siedlisk na gruntach porolnych, zwłaszcza wyjałowionych i zachwaszczonych, jest trudny do rozpoznania w fazie ugoru. Jest to wynikiem długotrwałej gospodarki rolnej, której skutkiem między innymi jest wyrównanie możliwości produkcyjnych wierzchniej warstwy gleby dla potrzeb tej produkcji. Rzeczywisty potencjał tych siedlisk ujawni się dopiero po około 20-tu latach od zaniechania uprawy rolnej. (wg A. Szujeckiego).
Przy kształtowaniu od podstaw ekosystemu leśnego w toku zalesiania gruntów porolnych powinny być uwzględnianie zbiorowiska przejściowe modyfikujące warunki siedliskowe, a w perspektywie przyśpieszające procesy przekształcenia ekosystemu nieleśnego na leśny.
W tej sytuacji istotne znaczenie posiada skład gatunkowy upraw i poziom wydatków związanych z wprowadzeniem roślinności drzewiastej na grynty porolne w pierwszym pokoleniu. Najtańszym sposobem ze względu na brak kosztów bezpośrednich jest sukcesja naturalna, jednak przy uwzględnieniu między innymi czynnika czasu nie konieczne najkorzystniejszym.
Program zwiększenia lesistości Polski między innymi ze względu na wysokie koszty uprodu4ktywnienia gruntów porolnych przewiduje ca 40% powierzchni przeznaczonej do zalesień metodą sukcesji naturalnej.
Biorąc pod uwagę skrócenie okresu odłogowania, wykorzystanie produkcyjności gruntów porolnych i związane z tym koszty, wskazane jest połączenie pożądanych odnowień naturalnych gatunków pionierskich, uzyskane w krótkim okresie czasu (3-10 lat) z uzupełnieniem sztucznym gatunkami dostosowanymi w stopniu ogólnym do typu siedliskowego lasu i zacienienia.
W przypadku istniejących możliwości uzyskania pożądanego samosiewu (enklawa śródleśna, sąsiedztwo owocujących drzewostanów), a przy jego braku lub niewystarczającej ilości należy podjąć działania ułatwiające boczny obsiew. W warunkach naturalnych najlepszy samosiew pojawia się w miejscach buchtowania dzików.
Chcąc uzyskać samosiew boczny na zadarnionych gruntach porolnych konieczne jest przygotowanie do obsiewu powierzchni przylegającej do ściany owocującego drzewostanu na odległość (ca 100mb) około 2-3 wysokości drzew. Zadanie to polega na przemieszaniu wierzchniej warstwy gleby ułatwiające w ten sposób dostęp nasionom do gleby mineralnej. Najlepiej do tego celu nadają się różnego rodzaju brony talerzowe. Istotny jest termin przygotowania gleby uzależniony od terminu osypywania się nasion. zatem talerzowanie należy wykonać przed tym terminem.
Wielkość działki zagospodarowanej wg przyjętego jednolitego wzorca powinna wynosić około 4ha, tj. odpowiadać ustalonej w Zarządzeniu nr 11 GDLP powierzchni zrębu zupełnego. Dla większych terenów (wydzieleń) przeznaczonych do zalesień, a wyrównanych pod względem typu siedliskowego lasu należy stosować logiczną zmienność zarówno co do sposobów odnowienia jak i w zakresie form zmieszania, składów gatunkowych, wieku i innych. Podczas zalesień należy dążyć do budowania drzewostanów wielopiętrowych i wielogatunkowych już w fazie zakładania uprawy. Duże poparcie należy się dla upraw, które w zakresie składu gatunowego jak i form zmieszania dają drzewostanom z nich powstałym największe prawdopodobieństwo osiągnięcia wieku rębności w pierwszym pokoleniu.
Logiczny dobór składu gatunkowego i formy zmieszania w uprawie leśnej oznacza taki wybór, który w sposób najbardziej pełny i harmonijny, począwszy od założenia uprawy poprzez następne fazy rozwojowe: młodnik, drągowinę, drzewostan dojrzały i w dającej się przewidzieć perspektywie czasowej realizować będzie w danych warunkach najszerszy zespół funkcji i celów.
Stosowanie powyższej zasady w konkretnych warunkach wymaga od gospodarza terenu (nadleśniczego, leśniczego) dużej umiejętności dostrzegania istotnych czynników stymulujących i ograniczających, a także właściwej oceny ich wpływu na rozwój i wzrost poszczególnych gatunków w uprawie i w następnych stadiach rozwojowych.
W pierszej kolejności należy ustalić rolę gatunków w przyszłym drzewostanie. Zasady Hodowli Lasu z 1988 roku wyróżniają gatunki główne. domieszkowe i pomocnicze. Podział ten wymaga uściślenia co do roli jaką gatunek spełniać będzie w przyszłym drzewostanie i stopnia realizacji wybranej dla niego funkcji. Czy będzie to gatunek główny, współpanujący, przeznaczony do prowadzenia w II-gim piętrze, podszyt, żer pędowy dla zwierzyny płowej, osłonę miejsc gniazdowania ptaków itp., czy spełniać będzie jedną funkcję główną i kilka towarzyszących, bądź jedną w ograniczonym zakresie.
Nie na wszystkich gruntach porolnych w pierwszym pokoleniu gatunkiem głównym musi być gatunek lasotwórczy (produkcyjny).
Do podstawowych czynników wymagających oceny i wartościowania przed ostatecznym wyborem gatunków, ich formy zmieszania i udziału ilościowego w uprawie między innymi należą:
- typ siedliskowy lasu,
- funkcje i cele jakie ma spełniać przyszły drzewostan,
- presja świata zwierzęcego,
- stosunki wodne i poziom wód gruntowych,
- światłożądność i cienioznośność gatunków,
- konkurencja wewnątrzgatunkowa,
- konkurencja międzygatunkowa.
Najtańszym sposobem na osiągnięcie ww celów jest wprowadzenie sadzonek do uprawy (z przeznaczeniem na dolne piętro, podszyt i domieszki) w regularnej, schematycznej więźbie z uwzględnieniem typów siedliskowych lasu. Również istotna jest ilość wysadzanych sadzonek na jednostkę powierzchni, która powinna dpowiadać normom ustalonym dla odnowień. Pozwoliłoby to na elastyczność i większe możliwości wyboru w trakcie zabiegów pielęgnacyjno-selekcyjnych, także szkody od zwierzyny płowej rozkładałyby się na zwiększoną ilość sadzonek.
Ponadto należy zwracać uwagę na precyzyjne dostosowanie do konkretnych warunków wielkości sadzonek z zachowaniem właściwej proporcji części nadziemnej do systemu korzeniowego.
W gorszych warunkach wilgotnościowych i słabszych możliwościach produkcyjnych siedliskach stosunek części nadziemnej do podziemnej powinien być zbliżony do jedności lub z przewagą systemu korzeniowego.
Przy zalesianiu jednorodnych powierzchni o wyrównanych warunkach siedliskowych wskazane jest stosowanie zmieszania jednostkowego logicznie dobranych gatunków wzajemnie się uzupełniających i korzystnie oddziaływujących oraz ustalenie ich właściwego udziału ilościowego (proporcja, więźba) w uprawie głównie wg następujących schematów:
- iglaste z liściastymi,
- szybkorosnące z wolnorosnącymi,
- światłorządne z cienioznośnymi.
Powyższe schematy mają zastosowanie także w zmieszaniu kępowym, gdyż istnieje możliwość logicznego doboru gatunków wzajemnie się uzupełniających. Kępa nie musi mieć charakteru jednopiętrowego i jednogatunkowego, a pożądany byłby wielowarstwowy i wielogatunkowy, który łatwiej i taniej można osiągnąć stosując właściwe zmieszanie na etapie zalesiania lub odnowienia.
Udział ilościowy poszczególnych gatunków powinien między innymi uwzględniać sumę czynników niekorzystnych, których oddziaływanie można częściowo rekompensować zwiększoną proporcjonalnie ilością.
Powyższe spostrzeżenie nie dotyczy czynników ograniczających przeżycie (np. zatrucie chemiczne), na które leśnik nie ma wpływu.
Równomierne rozmieszczenie logicznie dobranych 2-3 gatunków na zalesianej powierzchni wpłynie na zmniejszenie i rozproszenie ryzyka związanego z mylnym rozpoznaniem potencjału produkcyjnego siedlisk. Należy przewidywać, że w przypadku istotnego zróżnicowania niższych warstw gleby w ramach jednego wydzielenia gatunki o wyższym stopniu zgodności z siedliskiem zdominują pozostałe dając równomierne pokrycie i wypełnienie, a tym samym zdecydują o powodzeniu zalesienia.
Zmieszanie jednostkowe w uprawie nie można utożsamiać i poprzez analogię przenosić na następne stadia rozwojowe, tj. młodnik, drągowinę i drzewostan dojrzały. Postępowanie schematyczne kończy się w chwili założenia uprawy. Następne zabiegi hodowlane mają charakter sanitarno-selekcyjny i powinny zmierzać do tworzenia młodników i drzewostanów wielowarstwowych i wielogatunkowych z uwzględnieniem możliwości produkcyjnych siedliska. Niemały wpływ na skład gatunkowy i formę zmieszania upraw mieć będą poprawki i uzupełnienia.
Kształtowanie młodników i drzewostanów odbywa się w trakcie cięć pielęgnacyjnych wówczas regulacja składu gatunkowego jest jednym z najważniejszych zadań.
Zabiegi te należy wykonywać na korzyść gatunków, które są w konkretnych warunkach siedliskowych najbardziej preferowane i wykazują najlepsze cechy wzrostowe.
Istotny będzie wybór włąściwej koncepcji pozwalające na osiągnięcie w perspektywie założonego celu (np. typu gospodarczego drzewostanu). W następujących po uprawie fazach wzrostowych głównie w młodnikach i drągowinach decydujące znaczenie mają zabiegi hodowlane i ich intensywność. W ten sposób stopniowo jest kształtowany skład gatunkowy, forma zmieszania i struktura przyszłego dojrzałego drzewostanu.
Wyrazem wykorzystania możliwości produkcyjnych siedliska między innymi jest dostosowanie składu gatunkowego, jakość i zdrowotność rosnących drzew. Porównanie powyższych elementów przed i po zabiegu hodowlanym pozwolą na ocenę trafności wybranej koncepcji.
Zalesianie w specyficznych warunkach terenowych,
a/ zalesienia wielkopowierzchniowe
Wśród gruntów przeznaczonych do zalesień występują pojedynczo lub w zgrupowaniach ewidencyjne działki geodezyjne o znacznych sumarycznych powierzchniach przekraczających wielkość jednego (25-30ha) lub kilku oddziałów leśnych. W takich warunkach przed przystąpieniem do jakichkolwiek prac konieczne jest ustalenie terenów nie podlegających zalesieniu, np. przeznaczonychna cele turystyki, użytki ekologiczne, łowiectwo. Następne podstawowe czynności obejmują wytyczenie linii podziału przestrzennego, dróg wewnętrznych, regulację stosunków wodnych, ustalenie typów siedliskowych lasu (na podstawie badań glebowo-siedliskowych), itp. Po wykonaniu powyższych prac można przystąpić do planowania właściwych czynności zalesieniowych, tj. ustalenia sposobu przygotowania gleby, składów gatunkowych upraw, form zmieszania, itp. W przypadku, gdy tereny podlegające zalesieniu są zróżnicowane między innymi pod względem zasobności siedlisk, konfiguracji terenu, poziomu wód gruntowych, itp., to ustalenie składów gatunkowych upraw nie jest trudne, a powinno odpowiadać optymalnym możiwością produkcyjnym siedliska, także kępowa forma zmieszania w takich warunkach jest najwłasciwsza. Problem pojawia się w sytuacjach, gdy powierzchnia jest jednorodna lub o niewielkiej nieistotnej zmienności. Wówczas na etapie planowania wielkopowierzchniowych zalesień konieczne jest ustalenie wielkości (wydzielenia) działki, która może zostać zagospodarowana w sposób jednorodny co do składu gatunkowego i formy zmieszania. Biorąc pod uwagę zarządzenie nr 11 DGLP oraz jego następne zmiany), określające górną granicę zrębu zupełnego na około 4ha (maksymalna szerokość działki zrębowej 60m) można przyjąć, że jest równoznaczne z ograniczeniem ilości gatunków i form zmieszania. Z powyższego wynika, że zalesiania w ramach wielokopowierzchniowych, wyrównanych typów siedliskowych lasu powinny obejmować działki o powierzchni około 4ha z możliwością zwiększenia przy dużym udziale gatunków liściastych. Odstąpienie od limitu powierzchni, a przejście na całą wielkość wydzielenia jest w takich warunkach uzasadnione. Logiczny dobór gatunków, form zmieszania i uzyskanie samosiewów (gatunków dopuszczalnych) w uprawie pozwalają na zastosowanie dużej ilości kombinacji na zalesianych wielkopowierzchniowych gruntach porolnych o wyrównanych możliwościach produkcyjnych siedliska.
b/ zalesienia małopowierzchniowe
Odmiennego podejścia wymagają wyizolowane niewielkie geodezyjne działki porolne przeznaczone do zalesień o łącznej powierzchni wydzielenia nie przekraczającej wielkości zrębu określonej w zarządzeniu nr 11 DGLP, tj. około 4ha. Istotne ilości małych działek położonych w obrębie dużych kompleksów leśnych i w warunkach wysokiej lesistości powinny zostać wyłączone z zalesień, a obligatoryjnie przeznaczone na zaspokojenie funkcji towarzyszących gospodarce leśnej, np. turystyka, użytki ekologiczne, łowiectwo itp.
W ramach prac planistycznych konieczne jest ustalenie położenia działki względem kompleksów leśnych (enklawa, półenklawa, wyizolowany kompleks śródpolny itp.) Przed przystąpieniem do zalesień sztucznych na gruntach porolnych położonych wewnątrz kompleksów leśnych lub bezpośrednio do nich przylegających wskazane jest na 2-3 lata przed przewidywanym terminem pełnego uproduktywnienia podjąć starania o uzyskanie samosiewu bocznego gatunków pożądanych i dopuszczalnych (głównie gatunków pionierskich). Po tym okresie powierzchnię nieodnowioną samosiewem zalesiamy gatunkami dostosowanymi w stopniu ogólnym do możliwości produkcyjnych siedliska i zacienienia.
Zagospodarowanie łowieckie na gruntach porolnych
Realizacja programu zwiększenia lesistości Polski spowoduje powstanie dużych obszarów równowiekowych upraw i młodników. Ze względu na tworzenie dobrych warunków osłonowych stanowić będą one miejsca koncentracji dziko żyjących zwierząt łownych. Powiększenie istniejących kompleksów leśnych spowoduje istotną zmianę charakteru wielu łowisk z polno-lesnych na leśno-polne i leśne. Wywoła to stopniową zmianę zasięgu występowania niektórych populacji zwierząt dziko żyjących. W przypadku zwierząt łownych nastąpi rozszerzenie zasięgu wystepowania gatunków typowych dla dużych obszarów leśnych, głównie dla jelenia. Perspektywicznie konieczne jest określenie minimalnej ilości gruntów nadleśnictwa niezbędnych do zagospodarowania łowieckiego. Należy przyjąć zasadę: wyższa lesistość obwodu łowieckiego wyższy procent powierzchni dla gospodarki łowieckiej, np.:
- Lesistość obwodu łowieckiego w do 30% - pow. dla gospodarki łowieckiej - 1%,
- 31-50% - 2%,
- 51-70% - 3%,
- powyżej 71% - 4%
Podaż gruntów do zalesień trwać będzie kilkadziesiąt lat. Stworzenie "Zasad gospodarki łowieckiej w Lasach Państwowych" pozwoliłoby (nie uszczuplając powierzchni leśnych i zalesionych) na profesjonalne zagospodarowanie przyjmowanych gruntów także dla potrzeb łowiectwa. Powierzchnie przeznaczone do zagospodarowania łowieckiego powinny zminimalizować i zrównoważyć potencjalne zagrożenie od szkód łowieckich do poziomu gospodarczo znośnego.
Łowieckie zagospodarowanie gruntów porolnych przeznaczonych do zalesień obejmuje głównie:
- poszerzenie naturalnej bazy pokarmowej,
- stworzenie odpowiednich warunków osłonowych,
- utworzenie i zachowanie stałych i okresowych wodopojów i kąpielisk.
- rzędowe (3-5 rzędów) wzdłuż dróg, linii podziału powierzchniowego, na granicy polno-lesnej,
- kepowe (20-50 arów) w uprawach lub lukach,
- plantacji o powierzchniach 1-3ha,
- jednostkowe w uprawach.
Na obszarach pozbawionych trwałych zbiorników i cieków wodnych konieczne jest zachowanie lokalnie istniejących bagien i wodopojów, a tam gdzie to możliwe ich odtworzenie.
Istotnym elementem zagospodarowania łowieckiego jest odpowiednia ilość łąk o wysokiej kulturze rolnej położonych wewnątrz kompleksów leśnych. Mając to na uwadze nie należy likwidować tego typu enklaw śródleśnych, a w przypadkach, gdzie w skutet sukcesji naturalnej doszło do częściowego zalesienia, przeprowadzić rekultywację połączoną z konserwacją cieków wodnych.
Wnioski
a/ Budowę drzewostanów wielowarstwowych i wielogatunkowych ze względów ekonomicznych i ekologicznych rozpocząć należy w fazie zakładania uprawy leśnej, stosując zmieszanie jednostkowe (schematyczne) właściwie dobranych gatunków.
b/ Ilość sadzonek przewidzianych do zalesień powinna odpowiadać normom ustalonym dla odnowień tzn. zwiększona w stosunku do obowiązujących w Lasach Państwowych.
c/ Realizując program zalesień na gruntach porolnych położonych wewnątrz kompleksów leśnych lub bezpośrednio do nich przyległych inicjować należy odnowienie naturalne pożądanych gatunków pionierskich samosiewem bocznym.
d/ Celem pogodzenia gospodarki leśnej i łowieckiej konieczne jest opracowanie zasad zagospodarowania łowieckiego w Lasach Panstwowych.
Autor: mgr inż. Jan Zięba (Nadleśnictwo Tychowo, RDLP Szczecinek)
Opublikowano dnia: 2005-10-05 08:46:22 przez: Jarosław Przygodzki
Reklama
Partnerzy
Polecamy
