wyślij newsaHodowla drzewostanów świerkowych i mieszanych z udziałem świerka w Nadleśnictwie Tychowo
Publikacje » Hodowla drzewostanów świerkowych i mieszanych z udziałem świerka w Nadleśnictwie Tychowo
Nadleśnictwo Tychowo znajduje się w I-szej Krainie Bałtyckiej na
granicy dwóch dzielnic: Pojezierza Drawsko-Kaszubskiego i Pobrzeża
Słowińskiego. Hodowanie świerka na tym terenie, położonym daleko od
naturalnego zasięgu występowania jest podyktowane względami
społecznymi, ekologicznymi i ekonomicznymi.
Aspekt społeczny wyraża się w kontynuacji długoletniej tradycji uprawy świerka na pomorzu. Natomiast duża wydajność drzewostanów świerkowych, przy istotnym zapotrzebowaniu na drewno świerkowe przez przemysł drzewny, uzasadnia ekonomiczny aspekt hodowli tego gatunku. Ograniczenie lub rezygnacja z hodowli świerka na pomorzu w dłuższym okresie czasu spowoduje istotne zmniejszenie oferty rynkowej leśnictwa. Przyczyny niepowodzeń związanych z pojawiającymi się okresowo klęskami (mniszka, opieńki, wiatrołomy i wiatrowały i inne) upatruje się często w nieodpowiednim pochodzeniu nasion oraz w hodowaniu tego gatunku poza naturalnym zasięgiem występowania. Gdyby ta zależność była istotna (dominująca) to świerk w granicach naturalnego zasięgu byłby wolny od wielu zagrożeń lub ich natężenie byłoby znacznie mniejsze. Jednak obszary te nie są pozbawione klęsk. Duża zmienność dziedziczna świerka i związana z tym możliwość wytwarzania w różnych warunkach środowiska odmiennych właściwości biologicznych cechujących poszczególne ekotypy świadczy, że należy od do grupy drzew najbardziej wielopostaciowych. Uwidacznia się to między innymi wyraźną, niejednoczesnością budzenia się poszczególnych osobników do wegetacji i kończenia jej przed zimą. Zachowanie się drzew w (zmienionych) odmiennych warunkach klimatycznych zależy od zdolności przystosowawczych poszczególnych ekotypów. Istotny wpływ mają czynniki mikroklimatyczne zmienionego otoczenia. Biorąc powyższe pod uwagę należy stwierdzić, że świerk wykazuje dużą elastyczność w przystosowaniu do zmienionych warunków środowiska. Z tego względu hodowla świerka poza naturalnym zasięgiem jest możliwa, a ze względów ekologicznych (zwiększenie bioróżnorodności) konieczna. Powtarzające się okresowo klęski i niepowodzenia w hodowli drzewostanów świerkowych są w znacznej części wynikiem nieuwzględnienia jego specyficznych wymagań szczególnie w młodocianej fazie wzrostu (do ok. 20-30 lat).
Ekologiczno-łowiecka rola świerka w lesie
Świerk w warunkach Nadleśnictwa Tychowo odnawia się obficie w sposób naturalny. Obserwujemy różnorodne formy występowania (odnawiania) od jednostkowego przez grupową, kępową do jednogatunkowych i wielogatunkowych płatów z jego udziałem na znacznej powierzchni. Brak świerka w lasach Nadleśnictwa Tychowo to pod względem ekologicznym daleko idące zubożenie i uproszczenie biocenoz leśnych. W Nadleśnictwie Tychowo hodując świerka realizujemy dwie podstawowe funkcje: ekologiczną i produkcyjną - często występują łącznie wzajemnie się przeplatając. Funkcja ekologiczna w ramach zagospodarowania łowieckiego uwzględnia warunki osłonowe i żer pędowy. Przyjęto, że w otoczeniu bagien, oczek wodnych, II-gim piętrze i podszyciu świerk spełniać będzie jako podstawową funkcję ekologiczno-łowiecką natomiast funkcja produkcyjna będzie towarzysząca. Istotnym problemem jest określenie dla świerka udziału ilościowego i formy zmieszania w granicach wydzielenia. W hodowli lasu unikamy tworzenia i utrzymywania jednogatunkowych drzewostanów świerkowych. Posiadanie świerka w drzewostanie w zmieszaniu jednostkowym i drobnokępowym z długą zieloną koroną pozwala na pełne wykorzystanie pionowej przestrzeni w lesie głównie przez ptaki, owady, nadrzewne ssaki i inne organizmy. Aktualnie brak gatunków, które mogłyby przy realizacji ww. celów zastąpić w istotnym zakresie świerk. W celu zapewnienia ptakom miejsc gniazdowania a zwierzynie i innym organizmom żeru i osłony, konieczna jest hodowla świerka w przestrzeni leśnej. Realizacja tej funkcji wymaga utrzymywania świerka w luźnej więźbie o możliwie najdłuższej koronie w okresie życia drzewostanu. Natomiast hodowanie świerka w celu produkcji dobrej jakości drewna wiąże się z unikaniem przedwczesnego oczyszczania do wieku 20-25 lat. Zalecamy obsadzanie świerkiem miejsc wykorzystywanych przez ptaki i zwierzynę na wodopoje i kąpieliska. W takich przypadkach sadzenie odbywa się na szerokość stanowiącą połowę wysokości istniejącego lub docelowego drzewostanu. Stworzenie warunków osłonowych dla dziko żyjących zwierząt łownych obejmuje między innymi wprowadzenie świerka w zmieszaniu jednostkowym z bukiem w ramach podsadzeń produkcyjnych, II-giego piętra lub podszytu. Udział ilościowy świerka w takich przypadkach nie przekracza 20%. Ponadto częściowo odnawiamy świerkiem powierzchni po cięciach uprzątających w drzewostanach bukowych - w takich przypadkach odnowienie sztuczne obejmuje około 30% powierzchni. Powyższe formy odnowienia sprzyjają neutralizacji i ograniczeniu zakwaszenia gleby powodowanemu przez świerk. Gatunki te korzystnie na siebie oddziałują i wzjemnie się uzupełniają. Negatywne skutki hodowli litych drzewostanów świerkowych lub bukowych przy wspólnym występowaniu są niedostrzegalne. Zimą obserwujemy koncentrację zwierząt w drzewostanach świerkowych i z udziałem świerka. Podstawową przyczyną tego zjawiska jest istnienie osłony termicznej ograniczającej oddziaływanie niskich temperatur na dno lasu. Świerk pozwala znacznie skuteczniej niż inne gatunki ochronić dziko żyjące zwierzęta przed nadmierną utratą ciepła. Zimą najlepiej uwidacznia się rola świerka w zaspokajaniu żeru przez zwierzynę płową. W tym czasie obserwujemy zgryzanie zielonych pędów i szczególnie niebezpieczne dla młodników i drągowin spałowanie. Koncentracja spałowania ma miejsce w przedwcześnie oczyszczonych młodnikach i drągowinach świerkowych. W celu istotnego ograniczenia szkód związanych ze spałowaniem świerka unikamy przegęszczenia odnowień. W młodnikach i drągowinach prowadzimy cięcia pielęgnacyjne polegające na utrzymaniu pełnego zielonego ugałęzienia na całej długości drzew w drzewostanach produkcyjnych do wieku 20-25 lat, natomiast przy realizacji funkcji ekologicznej aż do wieku rębności.
Postępowanie hodowlane w litych świerczynach
W Nadleśnictwie Tychowo lite drzewostany świerkowe lub z niewielką domieszką innych gatunków drzew powstały w wyniku sztucznego sadzenia świerka. Uznano, że gęsta więźba (ok. 6 tyś.szt/ha) a następnie mało intensywne zabiegi pielęgnacyjne lub ich brak w młodnikach i drągowinach są podstawową przyczyną szkód wyrządzanych przez śniegi, wiatry, owady, grzyby, zwierzynę itp. natomiast wczesne zabiegi pielęgnacyjne, polegające na utrzymywaniu pełnego ugałęzienia strzały drzew do wieku 20-25 lat uodparnia świerk na niekorzystne oddziaływanie czynników klimatycznych i innych zagrażających mu w dalszej hodowli. Systematyczne cięcia w młodości nie dopuszczające do przedwczesnego oczyszczenia się strzał pozwalają na uniknięcie wielu zagrożeń i odsunięcie ryzyka związanego z osłabieniem lub utratą drzewostanu. Niebezpieczeństwo stanowić mogą przedwczesne, nadmiernie intenywne cięcia realizowane w celu wydłużenia okresów między zabiegami. Powodują one znaczny wzrost grubości gałęzi w dolnych okółkach strzały a przez to wpływają na obniżenie ogólnej produkcji i zmniejszenie tempa wzrostu na wysokość. Z obserwacji własnych wynika, że systematyczne prowadzenie cięć w okresach 5-7 letnich od momentu osiągnięcia zwarcia w uprawie do wieku 20-25 lat jest wystarczające dla zachowania pełnego ugałęzienia strzały i dobrej jakości surowca. Wyznacznikiem prawidłowo wykonanego zabiegu jest odległość dolnych gałęzi sąsadujących ze sobą drzew. Gdy dolne gałęzie na strzale stykają się lub występuje przerwa między nimi do ok. 0,5m to należy uznać zabieg za prawidłowo wykonany. Po tak wykonanym cięciu młodnik osiąga zwarcie w okresie 2-ch lat przez następne 3-5 lat intenywnie przyrasta na wysokość. W tym czasie dochodzi do istotnego zróżnicowania wysokości poszczególnych egzemplarzy - jest to dla leśnika sygnał do następnego zabiegu. Próba gwałtownego rozluźnienia zwarcia w przegęszczonym młodniku, gdy oprowadzono do przedwczesnego oczyszczenia strzały (cięcie spóźnione) może okazać się niebezpieczne, gdyż w okresie kilku lat do czasu osiągnięcia pełnej stabilizacji będzie on podatny na szkody od wiatru i okiści śniegowej.
Zalety ww. sposobu pielęgnacji litych drzewostanów:
`W wieku 25-30 lat w celu oczyszczenia strzały doprowadza się świerczynę do zwarcia. Wskazane by długość korony, którą należy osiągnąć pod koniec okresu dojrzewania wynosiła ok 1/3-1/2 dłudości strzały, a w okresie rębnym około 1/3 długości strzały.
`Schematyczne przedstawienie zabiegów hodowlanych w świerku w Nadleśnictwie Tychowo (kępy, grupy, płaty i całe wydzielenia) przedstawiają: załącznik nr 1[106kB] oraz załącznik nr 2[97kB].
Hodowla świerka w formie domieszki.
Drzewostany mieszane z udziałem świerka w Nadleśnictwie Tychowo występują powszechnie. Hodowla świerka w formie domieszki wymaga określenia udziału ilościowego, formy zmieszania i roli jaką gatunek spełniać będzie w drzewostanie. Udział ilościowy świerka w granicach wydzielenia jest zmienny od kilku do kilkudziesięciu procent. W I-szym piętrze świerk występuje we wszystkich możliwych formach zmieszania od jednostkowego, przez grupową, kępową do większych fragmentów wydzielenia złożonych wyłącznie ze świerka. Rozpatrując budowę pionową drzewostanów, znajdujemy go także w piętrze II-gim i podszycie często jako gatunek pielęgnacyjny dla gatunku głównego i jednocześnie znacznie zwiększającego ogólną produkcję drewna. Zmieszanie jak w piętrze I-szym od jednostkowego przez grupowe, kępowe do całych wydzieleń. Świerk w formie domieszki występuje głównie w drzewostanach mieszanych wielogatunkowych (wspólnie z bukiem, dębem, modrzewiem i innym) i mieszanych dwugatunkowych (np. z brzozą lub sosną).
Szczegółowe propozycje mieszania gatunków dla powierzchni zalesieniowych odnawianych sztucznie w Nadleśnictwie Tychowo przedstawiają: załącznik nr 3[121kB] oraz załacznik nr 4[122kB].
Drzewostany z domieszką świerka najczęściej powstają wskutek:
W drzewostanach dwupiętrowych z II-gim piętrem świerkowym jako gatunkiem pielęgnacyjnym wykonujemy trzebieże na całej pionowej przestrzeni. Zabieg realizuje się oddzielnie dla każdego piętra. Wskazane jest w pierwszej kolejności wykonać cięcie dla piętra II-giego a w drugiej kolejności kontynuować trzebież w I-szym piętrze.
Wybrane przykłady wzajemnych zależności wzrostu świerka i buka w kilka lat po odnowieniu powierzchni przy zastosowaniu zmieszania jednostkowego przedstawia załacznik nr 5[117kB].
Przed rozpoczęciem zabiegów pielęgnacyjnych w mieszanych wielogatunkowych młodnikach i drzewostanach z udziałem świerka rozpatruje się następujące elementy:
W warunkach Nadlesnictwa Tychowo powstają na siedliskach: LMśw, BMśw w drzewostanach mieszanych świerkowo-bukowych obfite odnowienia naturalne tych gatunków. Obserwujemy wiele form wzajemnego zmieszania od jednostkowego, przez grupowe, kępowe do wielkokępowej. Odnowienia te mają różną postać od litych płatów jednogatunkowych do form przejściowych z przemiennym jednostkowym i grupowym wystepowaniem każdego z nich - charakterystyczne dla naturalnych zbiorowisk leśnych.
Zabiegi pielegnacyjne w wielogatunkowych odnowieniach naturalnych z udziałem świerka mają za zadanie uregulować jego udział ilościowy i formę zmieszania. Na siedliskach BMśw i LMśw wskazane jest dążenie do utrzymania udziału ilościowego świerka w I-szym piętrze na poziomie 25-30% z preferencją dla zmieszania jednostkowego świerka z bukiem (do końca I-szej klasy wieku, tj. 20 lat). Zalecenie popierania zmieszania jednostkowego świerka w drzewostanach wielogatunkowych wynika między innymi z konieczności rozproszenia ryzyka hodowlanego, związanego z wystąpieniem chorób grzybowych, spałowaniem jeleni i innych szkód, a także faktu, że w takich warunkach nie wytwarza on rozpieraczy. Zarówno w uprawie, jak i w drzewostanie pojedyncze egzemplarze świerka stanowią cenną domieszkę biocenotyczno-produkcyjną. Odmienna penetracja systemów korzeniowych świerka i buka w pionowym przekroju gleby pozwala na pełniejsze wykorzystanie możliwości produkcyjnych siedliska.
W przypadku chorób grzybowych pojedynczy egzemplarz drzewa jest izolowany, a przez to ograniczeniu ulega rozprzestrzenianie się choroby. Ponadto wolna przestrzeń powstająca po ubytku pojedynczego egzemplarza w krótkim czasie ulega zabliźnieniu.
W drzewostanach dwugatunkowych z sosną lub z brzozą, gdy dobrej jakości świerk występuje w formie podrostu na siedliskach lasowych, możliwe są cięcia przekształceniowe związane z przebudową i wzbogaceniem składu gatunkowego bukiem. Ustalenie funkcji dla świerka w drzewostanie wynika między innymi z typu siedliskowego lasu i odbywa się przed wykonaniem cięcia. Przyjęto, że w otoczeniu bagien, na granicy polno-leśnej, wodno-leśnej, podstawową rolą do spełnienia będzie ogólna przewaga funkcji ekologiczno-łowieckiej.
Udział ilościowy świerka w drzewostanach mieszanych często jest wynikiem stosowania:
Wnioski:
1. Dla siedlisk LMśw, Lśw wprowadzić dodatkowe typy gospodarcze drzewostanów:
2. Należy akceptować dla świerka różnorodne formy zmieszania, od jednostkowej, przez grupową do kępowej,
3. W produkcyjnych drzewostanach świerkowych i z udziałem świerka należy prowadzić hodowlę polegającą na utrzymaniu drzew z zielonymi koronami na całej długości strzały do wieku 20-25 lat (w grupach, kępach i litych drzewostanach).
Rębnie Tychowskie w drzewostanach świerkowych i mieszanych z przewagą świerka.
Specyfika rębni tychowskiej polega na wykonaniu w granicach wydzielenia cięć częściowych, gniazdowych lub ich kombinacji, a następnie sztucznym odnowieniu powierzchni gatunkami liściastymi dostosowanymi do typu siedliskowego lasu w uzyskaniu odnowienia naturalnego pomiędzy odnowieniem sztucznym. Ten sposób postepowania pozwala między innymi na przekształcenie litych drzewostanów świerkowych na mieszane z wykorzystaniem odnowienia naturalnego (macierzystego).
Drzewostany rębne
W latach urodzaju świerka w granicach wydzielenia wykonuje się cięcie częściowe z gęstą dobrze rozmieszczoną siecią szlaków zrywkowych. Termin cięcia to IV kwartał roku owocowania i I-szy kwartał roku następnego, tj. od osiągnięcia dojrzałości szyszek w roku owocowania do czasu ich otwarcia w roku następnym. Natężenie cięcia ma uwzględnić zwiększenie dopływu światła i opadów atmosferycznych do dna lasu w celu umożliwienia wzrostu i rozwoju przyszłego odnowienia naturalnego i sztucznego. Jest to zabieg o charakterze sanitarno-selekcyjnym realizowany jako cięcie przygotowawczo-obsiewne.
Schematy prowadzenia cięć przedstawiają załącznik nr 6[153kB] oraz załącznik nr 7[156kB].
Ten sposób cięcia powoduje, że do dalszej hodowli pozostaje najbardziej stabilna część drzewostanu. Pozwala to ograniczyć i uniknąć szkód od wiatru, a jednocześnie uzyskać osłonę dla wrażliwych gatunków liściastych (np. buk). Ponadto odnowienie naturalne świerka pochodzić będzie z drzew najlepiej przystosowanych do lokalnych warunków. Po wykonanym cięciu należy przygotować glebę w sposób trwale odsłaniający warstwę mineralną (np. orka pasów). Pamiętać należy o pozostawieniu gęstej sieci szlaków zrywkowych udostępniających drzewostan do następnych cięć (odsłaniających, uprzątającego i sanitarnych). Przygotowanie gleby musi odbyć się przed otwarciem szyszek świerka - najlepiej do końca marca.
Odnowienie sztuczne obejmuje sadzenie gatunków liściastych (2-3 letnich) z uwzględnieniem ich cienioznośności. Ilość użytego materiału sadzeniowego powinna wynosić w zależności od wysokości sadzonek około 4-6 tys./ha Sadzić należy w więźbie 1,60mb x 1,50mb. Luźniejsza więźba sprzyja uzyskaniu i utrzymaniu w dalszej hodowli większej ilości odnowienia naturalnego.
Z obserwacji terenowych wynika, że ilość odnowienia naturalnego świerka liczona jesienią (wrzesień) pierwszego roku po obsiewie jest duża i wynosi 30-100 sztuk/1m2. Obsiew jest nierównomierny, jednak odnowienie wystepuje na całej powierzchni.
Zdecydowana większość odnowienia naturalnego świerka pojawia się w miejscach z odsłoniętą glebą mineralną.
Nie prowadzi się przerzedzania samosiewu.
Przyrost wysokości odnowienia naturalnego świerka pomiędzy bukiem jest zmienny w granicach wydzielenia. W dobrze doświetlonych lukach i przerzedzeniach na siedlisku BMśw i LMśw już w 3-4 roku najwyższe egzemplarze świerka zrównują się z bukiem i rozpoczyna się konkurencja międzygatunkowa. Natomiast pod okapem I-szego piętra świerk wegetuje i znacznie ustępuje bukowi we wzrości. W takich przypadkach pilne są cięcia odsłaniające.
Natężenie selekcji naturalnej (samoredukcji) wśród siewek jest duże. Po 4-ch latach na 1m2 pozostaje ok. 10% uzyskanego samosiewu jest to ok. 10-15 sztuk o silnie zróżnicowanej wysokości. Obserwowano, że zamieranie (selekcja naturalna) młodego pokolenia jest intensywniejsze w miejscach przegęszczenia. Po uzyskaniu odnowienia naturalnego dalszy sposób postępowania odbywa się jak w rębniach częściowych.
Należy realizować cięcia odsłaniające a po wykonaniu cięcia uprzątającego wypielęgnować istniejące odnowienie kształtując pożądaną formę zmieszania i udział ilościowy poszczególnych gatunków. Miejsca pozbawione odnowienia obsadzamy sztucznie gatunkami dostosowanymi do typu siedliskowego.
Drzewostany poklęskowe
W latach urodzaju świerka wykonuje się w granicach wydzielenia cięcia sanitarno-selekcyjne.
W wyniku uporządkowania powierzchni z wywrotów, złomów i posuszu powstają nieregularnie rozmieszczone luki różnej wielkości, a znaczną część drzewostanu jest przerzedzona. W trakcie cięcia tworzymy dobrze rozwiniętą sieć szlaków zrywkowych. W drzewostanach poklęskowych nie ograniczamy cięcia sanitarno-selekcyjnego do miejsc zniszczonych lub częściowo uszkodzonych. Działanie przyczyn powodujących drastyczne szkody w drzewostanie nie pozostaje bez wpływu na pozornie nieuszkodzoną jego część. Skutki przyczyn wywołujących klęskę będą ujawniać się w granicach wydzielenia przez wiele lat.
Po cięciu sanitarno-selekcyjnym przygotowujemy glebę pod odnowienie sztuczne i naturalne w miejscach luk, przerzedzeń a także na skraju przyległego drzewostanu na głębokość od 0,5 do 1 wysokości drzew. Jest to działanie wyprzedzające proces naturalnego obumierania drzew na obrzeżu drzewostanu spowodowany gwałtowną zmianą warunków otoczenia. W ten sposób unikamy zachwaszczenia a wprowdzone odnowienie sztuczne i uzyskane odnowienie naturalne aktywnie wypełniają zwolnioną przestrzeń. wydzielający się posusz, powstające wywroty i złomy należy systematycznie usuwać, wykorzystując gęstą sieć szlaków zrywkowych.
Przygotowanie gleby i odnowienie jak w drzewostanach rębnych.
Referat został wygłoszony przez autora na konferencji zorganizowanej przez RDLP i Zarząd Oddziału PTL w Gdańsku w dniu 22.05.2002r.
Autor: mgr inż. Jan Zięba ( Nadleśnictwo Tychowo, RDLP Szczecinek)
Aspekt społeczny wyraża się w kontynuacji długoletniej tradycji uprawy świerka na pomorzu. Natomiast duża wydajność drzewostanów świerkowych, przy istotnym zapotrzebowaniu na drewno świerkowe przez przemysł drzewny, uzasadnia ekonomiczny aspekt hodowli tego gatunku. Ograniczenie lub rezygnacja z hodowli świerka na pomorzu w dłuższym okresie czasu spowoduje istotne zmniejszenie oferty rynkowej leśnictwa. Przyczyny niepowodzeń związanych z pojawiającymi się okresowo klęskami (mniszka, opieńki, wiatrołomy i wiatrowały i inne) upatruje się często w nieodpowiednim pochodzeniu nasion oraz w hodowaniu tego gatunku poza naturalnym zasięgiem występowania. Gdyby ta zależność była istotna (dominująca) to świerk w granicach naturalnego zasięgu byłby wolny od wielu zagrożeń lub ich natężenie byłoby znacznie mniejsze. Jednak obszary te nie są pozbawione klęsk. Duża zmienność dziedziczna świerka i związana z tym możliwość wytwarzania w różnych warunkach środowiska odmiennych właściwości biologicznych cechujących poszczególne ekotypy świadczy, że należy od do grupy drzew najbardziej wielopostaciowych. Uwidacznia się to między innymi wyraźną, niejednoczesnością budzenia się poszczególnych osobników do wegetacji i kończenia jej przed zimą. Zachowanie się drzew w (zmienionych) odmiennych warunkach klimatycznych zależy od zdolności przystosowawczych poszczególnych ekotypów. Istotny wpływ mają czynniki mikroklimatyczne zmienionego otoczenia. Biorąc powyższe pod uwagę należy stwierdzić, że świerk wykazuje dużą elastyczność w przystosowaniu do zmienionych warunków środowiska. Z tego względu hodowla świerka poza naturalnym zasięgiem jest możliwa, a ze względów ekologicznych (zwiększenie bioróżnorodności) konieczna. Powtarzające się okresowo klęski i niepowodzenia w hodowli drzewostanów świerkowych są w znacznej części wynikiem nieuwzględnienia jego specyficznych wymagań szczególnie w młodocianej fazie wzrostu (do ok. 20-30 lat).
Ekologiczno-łowiecka rola świerka w lesie
Świerk w warunkach Nadleśnictwa Tychowo odnawia się obficie w sposób naturalny. Obserwujemy różnorodne formy występowania (odnawiania) od jednostkowego przez grupową, kępową do jednogatunkowych i wielogatunkowych płatów z jego udziałem na znacznej powierzchni. Brak świerka w lasach Nadleśnictwa Tychowo to pod względem ekologicznym daleko idące zubożenie i uproszczenie biocenoz leśnych. W Nadleśnictwie Tychowo hodując świerka realizujemy dwie podstawowe funkcje: ekologiczną i produkcyjną - często występują łącznie wzajemnie się przeplatając. Funkcja ekologiczna w ramach zagospodarowania łowieckiego uwzględnia warunki osłonowe i żer pędowy. Przyjęto, że w otoczeniu bagien, oczek wodnych, II-gim piętrze i podszyciu świerk spełniać będzie jako podstawową funkcję ekologiczno-łowiecką natomiast funkcja produkcyjna będzie towarzysząca. Istotnym problemem jest określenie dla świerka udziału ilościowego i formy zmieszania w granicach wydzielenia. W hodowli lasu unikamy tworzenia i utrzymywania jednogatunkowych drzewostanów świerkowych. Posiadanie świerka w drzewostanie w zmieszaniu jednostkowym i drobnokępowym z długą zieloną koroną pozwala na pełne wykorzystanie pionowej przestrzeni w lesie głównie przez ptaki, owady, nadrzewne ssaki i inne organizmy. Aktualnie brak gatunków, które mogłyby przy realizacji ww. celów zastąpić w istotnym zakresie świerk. W celu zapewnienia ptakom miejsc gniazdowania a zwierzynie i innym organizmom żeru i osłony, konieczna jest hodowla świerka w przestrzeni leśnej. Realizacja tej funkcji wymaga utrzymywania świerka w luźnej więźbie o możliwie najdłuższej koronie w okresie życia drzewostanu. Natomiast hodowanie świerka w celu produkcji dobrej jakości drewna wiąże się z unikaniem przedwczesnego oczyszczania do wieku 20-25 lat. Zalecamy obsadzanie świerkiem miejsc wykorzystywanych przez ptaki i zwierzynę na wodopoje i kąpieliska. W takich przypadkach sadzenie odbywa się na szerokość stanowiącą połowę wysokości istniejącego lub docelowego drzewostanu. Stworzenie warunków osłonowych dla dziko żyjących zwierząt łownych obejmuje między innymi wprowadzenie świerka w zmieszaniu jednostkowym z bukiem w ramach podsadzeń produkcyjnych, II-giego piętra lub podszytu. Udział ilościowy świerka w takich przypadkach nie przekracza 20%. Ponadto częściowo odnawiamy świerkiem powierzchni po cięciach uprzątających w drzewostanach bukowych - w takich przypadkach odnowienie sztuczne obejmuje około 30% powierzchni. Powyższe formy odnowienia sprzyjają neutralizacji i ograniczeniu zakwaszenia gleby powodowanemu przez świerk. Gatunki te korzystnie na siebie oddziałują i wzjemnie się uzupełniają. Negatywne skutki hodowli litych drzewostanów świerkowych lub bukowych przy wspólnym występowaniu są niedostrzegalne. Zimą obserwujemy koncentrację zwierząt w drzewostanach świerkowych i z udziałem świerka. Podstawową przyczyną tego zjawiska jest istnienie osłony termicznej ograniczającej oddziaływanie niskich temperatur na dno lasu. Świerk pozwala znacznie skuteczniej niż inne gatunki ochronić dziko żyjące zwierzęta przed nadmierną utratą ciepła. Zimą najlepiej uwidacznia się rola świerka w zaspokajaniu żeru przez zwierzynę płową. W tym czasie obserwujemy zgryzanie zielonych pędów i szczególnie niebezpieczne dla młodników i drągowin spałowanie. Koncentracja spałowania ma miejsce w przedwcześnie oczyszczonych młodnikach i drągowinach świerkowych. W celu istotnego ograniczenia szkód związanych ze spałowaniem świerka unikamy przegęszczenia odnowień. W młodnikach i drągowinach prowadzimy cięcia pielęgnacyjne polegające na utrzymaniu pełnego zielonego ugałęzienia na całej długości drzew w drzewostanach produkcyjnych do wieku 20-25 lat, natomiast przy realizacji funkcji ekologicznej aż do wieku rębności.
Postępowanie hodowlane w litych świerczynach
W Nadleśnictwie Tychowo lite drzewostany świerkowe lub z niewielką domieszką innych gatunków drzew powstały w wyniku sztucznego sadzenia świerka. Uznano, że gęsta więźba (ok. 6 tyś.szt/ha) a następnie mało intensywne zabiegi pielęgnacyjne lub ich brak w młodnikach i drągowinach są podstawową przyczyną szkód wyrządzanych przez śniegi, wiatry, owady, grzyby, zwierzynę itp. natomiast wczesne zabiegi pielęgnacyjne, polegające na utrzymywaniu pełnego ugałęzienia strzały drzew do wieku 20-25 lat uodparnia świerk na niekorzystne oddziaływanie czynników klimatycznych i innych zagrażających mu w dalszej hodowli. Systematyczne cięcia w młodości nie dopuszczające do przedwczesnego oczyszczenia się strzał pozwalają na uniknięcie wielu zagrożeń i odsunięcie ryzyka związanego z osłabieniem lub utratą drzewostanu. Niebezpieczeństwo stanowić mogą przedwczesne, nadmiernie intenywne cięcia realizowane w celu wydłużenia okresów między zabiegami. Powodują one znaczny wzrost grubości gałęzi w dolnych okółkach strzały a przez to wpływają na obniżenie ogólnej produkcji i zmniejszenie tempa wzrostu na wysokość. Z obserwacji własnych wynika, że systematyczne prowadzenie cięć w okresach 5-7 letnich od momentu osiągnięcia zwarcia w uprawie do wieku 20-25 lat jest wystarczające dla zachowania pełnego ugałęzienia strzały i dobrej jakości surowca. Wyznacznikiem prawidłowo wykonanego zabiegu jest odległość dolnych gałęzi sąsadujących ze sobą drzew. Gdy dolne gałęzie na strzale stykają się lub występuje przerwa między nimi do ok. 0,5m to należy uznać zabieg za prawidłowo wykonany. Po tak wykonanym cięciu młodnik osiąga zwarcie w okresie 2-ch lat przez następne 3-5 lat intenywnie przyrasta na wysokość. W tym czasie dochodzi do istotnego zróżnicowania wysokości poszczególnych egzemplarzy - jest to dla leśnika sygnał do następnego zabiegu. Próba gwałtownego rozluźnienia zwarcia w przegęszczonym młodniku, gdy oprowadzono do przedwczesnego oczyszczenia strzały (cięcie spóźnione) może okazać się niebezpieczne, gdyż w okresie kilku lat do czasu osiągnięcia pełnej stabilizacji będzie on podatny na szkody od wiatru i okiści śniegowej.
Zalety ww. sposobu pielęgnacji litych drzewostanów:
- większy i wcześniejszy przyrost grubizny z jednostki powierzchni w porównaniu z uprawami i młodnikami o mniejszym natężeniu cięć,
- pniaki po ściętych drzewkach ulegają szybkiemu rozkładowi, co przy małej ich średnicy w sposób istotny ogranicza rozwój szkodliwych grzybów,
- utrzymywanie "zielonego" ugałęzienia strzały na całej długości pozwala na ograniczenie szkód związanych ze spałowaniem przez jelenie,
- rozwój szkodników owadzich świerka w intensywnie ciętych młodnikach jest utrudniony, wynika to z dużych wahań wilgotności powietrza i temperatury, przewietrzanie),
- większa odporność na szkody od wiatru i okiści śniegowej - ponieważ współczynnik smukłości jest korzystniejszy w porównaniu z przegęszczonymi młodnikami i drzewostanami,
- system korzeniowy ze względu na mniejszą ilość drzew na jednostkę powierzchni jest lepiej rozwinięty,
- mniejsze koszty założenia uprawy wynikają z mniejszej ilości sadzonek, ok. 4 tys. szt/ha.
`W wieku 25-30 lat w celu oczyszczenia strzały doprowadza się świerczynę do zwarcia. Wskazane by długość korony, którą należy osiągnąć pod koniec okresu dojrzewania wynosiła ok 1/3-1/2 dłudości strzały, a w okresie rębnym około 1/3 długości strzały.
`Schematyczne przedstawienie zabiegów hodowlanych w świerku w Nadleśnictwie Tychowo (kępy, grupy, płaty i całe wydzielenia) przedstawiają: załącznik nr 1[106kB] oraz załącznik nr 2[97kB].
Hodowla świerka w formie domieszki.
Drzewostany mieszane z udziałem świerka w Nadleśnictwie Tychowo występują powszechnie. Hodowla świerka w formie domieszki wymaga określenia udziału ilościowego, formy zmieszania i roli jaką gatunek spełniać będzie w drzewostanie. Udział ilościowy świerka w granicach wydzielenia jest zmienny od kilku do kilkudziesięciu procent. W I-szym piętrze świerk występuje we wszystkich możliwych formach zmieszania od jednostkowego, przez grupową, kępową do większych fragmentów wydzielenia złożonych wyłącznie ze świerka. Rozpatrując budowę pionową drzewostanów, znajdujemy go także w piętrze II-gim i podszycie często jako gatunek pielęgnacyjny dla gatunku głównego i jednocześnie znacznie zwiększającego ogólną produkcję drewna. Zmieszanie jak w piętrze I-szym od jednostkowego przez grupowe, kępowe do całych wydzieleń. Świerk w formie domieszki występuje głównie w drzewostanach mieszanych wielogatunkowych (wspólnie z bukiem, dębem, modrzewiem i innym) i mieszanych dwugatunkowych (np. z brzozą lub sosną).
Szczegółowe propozycje mieszania gatunków dla powierzchni zalesieniowych odnawianych sztucznie w Nadleśnictwie Tychowo przedstawiają: załącznik nr 3[121kB] oraz załacznik nr 4[122kB].
Drzewostany z domieszką świerka najczęściej powstają wskutek:
- stosowania poprawek i uzupełnień sadzonkami świerka lub z ich znacznym udziałem,
- odnowienia naturalnego zarówno samosiewem bocznym (ekspansja na tereny przyległe do owocującego drzewostanu) jak i górnym (w ramach rębni złożonych),
- sztucznego sadzenia na odnawianych powierzchniach i zalesianych gruntach porolnych zarówno w formie jednostkowej jak i kępowej).
W drzewostanach dwupiętrowych z II-gim piętrem świerkowym jako gatunkiem pielęgnacyjnym wykonujemy trzebieże na całej pionowej przestrzeni. Zabieg realizuje się oddzielnie dla każdego piętra. Wskazane jest w pierwszej kolejności wykonać cięcie dla piętra II-giego a w drugiej kolejności kontynuować trzebież w I-szym piętrze.
Wybrane przykłady wzajemnych zależności wzrostu świerka i buka w kilka lat po odnowieniu powierzchni przy zastosowaniu zmieszania jednostkowego przedstawia załacznik nr 5[117kB].
Przed rozpoczęciem zabiegów pielęgnacyjnych w mieszanych wielogatunkowych młodnikach i drzewostanach z udziałem świerka rozpatruje się następujące elementy:
- typ siedliskowy lasu,
- funkcja do spełnienia (ekologiczna lub produkcyjna), (gatunek główny lub domieszka pielęgnacyjna),
- forma zmieszania,
- udział ilościowy swierka przed i po ścięciu.
W warunkach Nadlesnictwa Tychowo powstają na siedliskach: LMśw, BMśw w drzewostanach mieszanych świerkowo-bukowych obfite odnowienia naturalne tych gatunków. Obserwujemy wiele form wzajemnego zmieszania od jednostkowego, przez grupowe, kępowe do wielkokępowej. Odnowienia te mają różną postać od litych płatów jednogatunkowych do form przejściowych z przemiennym jednostkowym i grupowym wystepowaniem każdego z nich - charakterystyczne dla naturalnych zbiorowisk leśnych.
Zabiegi pielegnacyjne w wielogatunkowych odnowieniach naturalnych z udziałem świerka mają za zadanie uregulować jego udział ilościowy i formę zmieszania. Na siedliskach BMśw i LMśw wskazane jest dążenie do utrzymania udziału ilościowego świerka w I-szym piętrze na poziomie 25-30% z preferencją dla zmieszania jednostkowego świerka z bukiem (do końca I-szej klasy wieku, tj. 20 lat). Zalecenie popierania zmieszania jednostkowego świerka w drzewostanach wielogatunkowych wynika między innymi z konieczności rozproszenia ryzyka hodowlanego, związanego z wystąpieniem chorób grzybowych, spałowaniem jeleni i innych szkód, a także faktu, że w takich warunkach nie wytwarza on rozpieraczy. Zarówno w uprawie, jak i w drzewostanie pojedyncze egzemplarze świerka stanowią cenną domieszkę biocenotyczno-produkcyjną. Odmienna penetracja systemów korzeniowych świerka i buka w pionowym przekroju gleby pozwala na pełniejsze wykorzystanie możliwości produkcyjnych siedliska.
W przypadku chorób grzybowych pojedynczy egzemplarz drzewa jest izolowany, a przez to ograniczeniu ulega rozprzestrzenianie się choroby. Ponadto wolna przestrzeń powstająca po ubytku pojedynczego egzemplarza w krótkim czasie ulega zabliźnieniu.
W drzewostanach dwugatunkowych z sosną lub z brzozą, gdy dobrej jakości świerk występuje w formie podrostu na siedliskach lasowych, możliwe są cięcia przekształceniowe związane z przebudową i wzbogaceniem składu gatunkowego bukiem. Ustalenie funkcji dla świerka w drzewostanie wynika między innymi z typu siedliskowego lasu i odbywa się przed wykonaniem cięcia. Przyjęto, że w otoczeniu bagien, na granicy polno-leśnej, wodno-leśnej, podstawową rolą do spełnienia będzie ogólna przewaga funkcji ekologiczno-łowieckiej.
Udział ilościowy świerka w drzewostanach mieszanych często jest wynikiem stosowania:
- w uprawach i młodnikach poprawek i uzupełnień wykonanych sadzonkami świerka,
- w drzewostanach rębnych świerkowych i z udziałem świerka rębni złożonych (ilość odnowienia naturalnego świerka w dużej części zależy od umiejętności jego uzyskania a następnie pielęgnacji),
- cięć popierających świerka w młodnikach i drzewostanach wielogatunkowych, a także dwupiętrowych (do ok. 30% liczonych oddzielnie dla każdego piętra) z wskazaniem na jednostkową formę zmieszania,
- domieszki czasowej - występującej w drzewostanach, w których gatunki towarzyszące znacznie przekraczają wiek rębności świerka (powyżej 20 lat - jedna klasa wieku).
Wnioski:
1. Dla siedlisk LMśw, Lśw wprowadzić dodatkowe typy gospodarcze drzewostanów:
- ŚwBk - 6Bk3Św1pozostałe
- MdŚwBk - 5Bk3Św1Md1pozostałe
- ŚwSoBk - 5Bk2So2Św1pozostałe
2. Należy akceptować dla świerka różnorodne formy zmieszania, od jednostkowej, przez grupową do kępowej,
3. W produkcyjnych drzewostanach świerkowych i z udziałem świerka należy prowadzić hodowlę polegającą na utrzymaniu drzew z zielonymi koronami na całej długości strzały do wieku 20-25 lat (w grupach, kępach i litych drzewostanach).
Rębnie Tychowskie w drzewostanach świerkowych i mieszanych z przewagą świerka.
Specyfika rębni tychowskiej polega na wykonaniu w granicach wydzielenia cięć częściowych, gniazdowych lub ich kombinacji, a następnie sztucznym odnowieniu powierzchni gatunkami liściastymi dostosowanymi do typu siedliskowego lasu w uzyskaniu odnowienia naturalnego pomiędzy odnowieniem sztucznym. Ten sposób postepowania pozwala między innymi na przekształcenie litych drzewostanów świerkowych na mieszane z wykorzystaniem odnowienia naturalnego (macierzystego).
Drzewostany rębne
W latach urodzaju świerka w granicach wydzielenia wykonuje się cięcie częściowe z gęstą dobrze rozmieszczoną siecią szlaków zrywkowych. Termin cięcia to IV kwartał roku owocowania i I-szy kwartał roku następnego, tj. od osiągnięcia dojrzałości szyszek w roku owocowania do czasu ich otwarcia w roku następnym. Natężenie cięcia ma uwzględnić zwiększenie dopływu światła i opadów atmosferycznych do dna lasu w celu umożliwienia wzrostu i rozwoju przyszłego odnowienia naturalnego i sztucznego. Jest to zabieg o charakterze sanitarno-selekcyjnym realizowany jako cięcie przygotowawczo-obsiewne.
Schematy prowadzenia cięć przedstawiają załącznik nr 6[153kB] oraz załącznik nr 7[156kB].
Ten sposób cięcia powoduje, że do dalszej hodowli pozostaje najbardziej stabilna część drzewostanu. Pozwala to ograniczyć i uniknąć szkód od wiatru, a jednocześnie uzyskać osłonę dla wrażliwych gatunków liściastych (np. buk). Ponadto odnowienie naturalne świerka pochodzić będzie z drzew najlepiej przystosowanych do lokalnych warunków. Po wykonanym cięciu należy przygotować glebę w sposób trwale odsłaniający warstwę mineralną (np. orka pasów). Pamiętać należy o pozostawieniu gęstej sieci szlaków zrywkowych udostępniających drzewostan do następnych cięć (odsłaniających, uprzątającego i sanitarnych). Przygotowanie gleby musi odbyć się przed otwarciem szyszek świerka - najlepiej do końca marca.
Odnowienie sztuczne obejmuje sadzenie gatunków liściastych (2-3 letnich) z uwzględnieniem ich cienioznośności. Ilość użytego materiału sadzeniowego powinna wynosić w zależności od wysokości sadzonek około 4-6 tys./ha Sadzić należy w więźbie 1,60mb x 1,50mb. Luźniejsza więźba sprzyja uzyskaniu i utrzymaniu w dalszej hodowli większej ilości odnowienia naturalnego.
Z obserwacji terenowych wynika, że ilość odnowienia naturalnego świerka liczona jesienią (wrzesień) pierwszego roku po obsiewie jest duża i wynosi 30-100 sztuk/1m2. Obsiew jest nierównomierny, jednak odnowienie wystepuje na całej powierzchni.
Zdecydowana większość odnowienia naturalnego świerka pojawia się w miejscach z odsłoniętą glebą mineralną.
Nie prowadzi się przerzedzania samosiewu.
Przyrost wysokości odnowienia naturalnego świerka pomiędzy bukiem jest zmienny w granicach wydzielenia. W dobrze doświetlonych lukach i przerzedzeniach na siedlisku BMśw i LMśw już w 3-4 roku najwyższe egzemplarze świerka zrównują się z bukiem i rozpoczyna się konkurencja międzygatunkowa. Natomiast pod okapem I-szego piętra świerk wegetuje i znacznie ustępuje bukowi we wzrości. W takich przypadkach pilne są cięcia odsłaniające.
Natężenie selekcji naturalnej (samoredukcji) wśród siewek jest duże. Po 4-ch latach na 1m2 pozostaje ok. 10% uzyskanego samosiewu jest to ok. 10-15 sztuk o silnie zróżnicowanej wysokości. Obserwowano, że zamieranie (selekcja naturalna) młodego pokolenia jest intensywniejsze w miejscach przegęszczenia. Po uzyskaniu odnowienia naturalnego dalszy sposób postępowania odbywa się jak w rębniach częściowych.
Należy realizować cięcia odsłaniające a po wykonaniu cięcia uprzątającego wypielęgnować istniejące odnowienie kształtując pożądaną formę zmieszania i udział ilościowy poszczególnych gatunków. Miejsca pozbawione odnowienia obsadzamy sztucznie gatunkami dostosowanymi do typu siedliskowego.
Drzewostany poklęskowe
W latach urodzaju świerka wykonuje się w granicach wydzielenia cięcia sanitarno-selekcyjne.
W wyniku uporządkowania powierzchni z wywrotów, złomów i posuszu powstają nieregularnie rozmieszczone luki różnej wielkości, a znaczną część drzewostanu jest przerzedzona. W trakcie cięcia tworzymy dobrze rozwiniętą sieć szlaków zrywkowych. W drzewostanach poklęskowych nie ograniczamy cięcia sanitarno-selekcyjnego do miejsc zniszczonych lub częściowo uszkodzonych. Działanie przyczyn powodujących drastyczne szkody w drzewostanie nie pozostaje bez wpływu na pozornie nieuszkodzoną jego część. Skutki przyczyn wywołujących klęskę będą ujawniać się w granicach wydzielenia przez wiele lat.
Po cięciu sanitarno-selekcyjnym przygotowujemy glebę pod odnowienie sztuczne i naturalne w miejscach luk, przerzedzeń a także na skraju przyległego drzewostanu na głębokość od 0,5 do 1 wysokości drzew. Jest to działanie wyprzedzające proces naturalnego obumierania drzew na obrzeżu drzewostanu spowodowany gwałtowną zmianą warunków otoczenia. W ten sposób unikamy zachwaszczenia a wprowdzone odnowienie sztuczne i uzyskane odnowienie naturalne aktywnie wypełniają zwolnioną przestrzeń. wydzielający się posusz, powstające wywroty i złomy należy systematycznie usuwać, wykorzystując gęstą sieć szlaków zrywkowych.
Przygotowanie gleby i odnowienie jak w drzewostanach rębnych.
Referat został wygłoszony przez autora na konferencji zorganizowanej przez RDLP i Zarząd Oddziału PTL w Gdańsku w dniu 22.05.2002r.
Autor: mgr inż. Jan Zięba ( Nadleśnictwo Tychowo, RDLP Szczecinek)
Opublikowano dnia: 2005-10-05 08:25:43 przez: Jarosław Przygodzki
Reklama
Partnerzy
Polecamy
